Za przestępstwo ustawa przewiduje określony rodzaj kary i granice jej wymiaru, ale w niektórych sytuacjach nawet najniższa kara mieszcząca się w tych granicach byłaby zbyt surowa. Kodeks karny pozwala wówczas na nadzwyczajne złagodzenie kary. Nie wystarczy jednak przekonanie oskarżonego, że zasługuje na łagodny wyrok. Potrzebna jest konkretna podstawa prawna i ocena okoliczności sprawy. 

Na czym polega nadzwyczajne złagodzenie kary? 

Okoliczności łagodzące mogą przemawiać za wymierzeniem łagodniejszej kary w zwykłych granicach ustawowego zagrożenia. Nadzwyczajne złagodzenie pozwala sądowi wyjść poza te granice, na zasadach określonych w art. 60 Kodeksu karnego. W zależności od rodzaju przestępstwa może polegać na wymierzeniu kary poniżej dolnej granicy, wymierzeniu kary łagodniejszego rodzaju albo - w przewidzianych przepisem przypadkach - na odstąpieniu od wymierzenia kary przy jednoczesnym orzeczeniu środka karnego, środka kompensacyjnego lub przepadku (o odstąpieniu od wymierzenia kary przeczytasz w tym wpisie). 

Kiedy można zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary? 

Gdy nawet najniższa ustawowa kara byłaby niewspółmiernie surowa 

Artykuł 60 § 2 Kodeksu karnego pozwala sądowi zastosować nadzwyczajne złagodzenie w szczególnie uzasadnionym wypadku. Ustawa wymienia przykładowo pojednanie z pokrzywdzonym, naprawienie szkody lub uzgodnienie sposobu jej naprawienia, postawę sprawcy - zwłaszcza starania o naprawienie szkody albo zapobieżenie jej powstaniu oraz gdy sprawca przestępstwa nieumyślnego sam - lub osoba dla niego najbliższa - poniósł poważny uszczerbek w związku z przestępstwem. 

Są to przykłady, nie zaś katalog zamknięty. Samo naprawienie szkody czy przyznanie się do czynu nie przesądza jednak o zastosowaniu przepisu. Sąd musi ocenić całość sprawy i odpowiedzieć na zasadnicze pytanie: czy nawet najniższa kara przewidziana za to przestępstwo byłaby niewspółmiernie surowa? Bierze przy tym pod uwagę między innymi przebieg zdarzenia, rozmiar szkody, stopień winy oraz zachowanie sprawcy po popełnieniu czynu. 

Gdy przemawiają za tym inne przepisy 

Nadzwyczajne złagodzenie bywa przewidziane również w szczególnych sytuacjach. Przykładowo sąd może je rozważyć przy przekroczeniu granic obrony koniecznej, znacznym ograniczeniu poczytalności lub wobec sprawcy odpowiadającego za pomocnictwo. Artykuł 60 § 1 k.k. przewiduje tę możliwość także wobec sprawcy młodocianego, jeżeli przemawiają za tym względy wychowawcze. Każda z tych podstaw ma własne warunki; samo powołanie się na jedną z okoliczności nie wystarcza do uzyskania łagodniejszej kary. 

Gdy sprawca ujawnia informacje organom ścigania 

Artykuł 60 § 3 Kodeksu karnego dotyczy sprawcy, który współdziałał z innymi osobami w popełnieniu przestępstwa i ujawnił organowi ścigania informacje o uczestnikach oraz istotnych okolicznościach czynu. Na wniosek prokuratora, jeżeli warunki tego przepisu są spełnione, sąd stosuje nadzwyczajne złagodzenie kary. 

Inną sytuację reguluje art. 60 § 4 Kodeksu karnego. Sprawca, niezależnie od wyjaśnień złożonych we własnej sprawie, ujawnia organowi ścigania i przedstawia istotne, wcześniej nieznane temu organowi okoliczności przestępstwa, którego górna granica zagrożenia karą pozbawienia wolności przekracza 5 lat. Tutaj również potrzebny jest wniosek prokuratora, ale w tym przypadku zastosowanie przez sąd nadzwyczajnego złagodzenia kary nie jest obowiązkowe. Różnica między tymi przepisami ma znaczenie dla oceny realnych możliwości w konkretnej sprawie. 

Jaką karę może wymierzyć sąd? 

Zakres możliwego złagodzenia zależy od ustawowego zagrożenia za przypisany czyn: 

• W przypadku zbrodni sąd wymierza karę pozbawienia wolności poniżej dolnej granicy ustawowego zagrożenia, ale nie niższą niż jedna trzecia tej granicy. 

• W przypadku występku zagrożonego karą co najmniej roku pozbawienia wolności sąd wymierza grzywnę, karę ograniczenia wolności albo karę pozbawienia wolności poniżej dolnej granicy ustawowego zagrożenia. 

• W przypadku występku, dla którego dolna granica pozbawienia wolności jest niższa niż rok, a górna wynosi co najmniej 3 lata, sąd wymierza karę grzywny albo ograniczenia wolności. 

• Przy występku zagrożonym karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 2 lat zastosowanie nadzwyczajnego złagodzenia polega na odstąpieniu od wymierzenia kary i orzeczeniu środka karnego, kompensacyjnego lub przepadku. 

Powyższe zasady stosujemy też przy czynach zagrożonych karą pozbawienia wolności oraz karą ograniczenia wolności lub grzywną. Jeżeli czyn nie jest zagrożony pozbawieniem wolności - odstępuje się od wymierzenia kary i orzeka środek karny, kompensacyjny lub przepadek. 

Nadzwyczajne złagodzenie kary nie oznacza uchylenia obowiązku naprawienia szkody czy innych rozstrzygnięć towarzyszących skazaniu - ich podstawy trzeba ocenić odrębnie. 

Czy nadzwyczajne złagodzenie oznacza wyrok „w zawieszeniu”? 

Nie. Wymiar kary i warunkowe zawieszenie jej wykonania to dwie odrębne kwestie. Sąd może nadzwyczajnie złagodzić karę pozbawienia wolności, a mimo to orzec karę podlegającą wykonaniu. 

Szczególną możliwość zawieszenia przewiduje art. 60 § 5 Kodeksu karnego w przypadkach ujawnienia informacji organom ścigania, opisanych w § 3 i 4. Jeżeli sąd wymierzy karę pozbawienia wolności do 5 lat i uzna, że sprawca nie popełni ponownie przestępstwa mimo niewykonania kary, może zawiesić jej wykonanie na okres próby wynoszący do 10 lat. Decyzja o zawieszeniu również wymaga indywidualnej oceny. 

Co ma znaczenie dla oceny sprawy? 

Najpierw trzeba ustalić właściwy przepis określający przestępstwo i przewidzianą za nie karę, a następnie możliwą podstawę nadzwyczajnego złagodzenia. Istotne są nie tylko okoliczności korzystne dla oskarżonego, lecz także dowody, które je potwierdzają oraz całościowa ocena czynu. Inaczej analizuje się szczególnie uzasadniony wypadek z art. 60 § 2 Kodeksu karnego, a inaczej współpracę z organami ścigania wymagającą wniosku prokuratora. 

Jeżeli jednocześnie zachodzi podstawa obostrzenia kary, trzeba uwzględnić reguły zbiegu podstaw obostrzenia i nadzwyczajnego złagodzenia kary.  

Nadzwyczajne złagodzenie nie jest automatyczną konsekwencją pojednania, naprawienia szkody czy wcześniejszej niekaralności, ale mogą one mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia.  

Rzetelna ocena pozwala ustalić, czy w danej sprawie można domagać się wyjścia poza ustawowe granice kary, czy też argumenty przemawiają jedynie za łagodniejszą karą w tych granicach. 

Nadzwyczajne złagodzenie kary - najczęściej zadawane pytania 

Czy sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie bez wniosku prokuratora? 

Tak, w wielu sytuacjach, na przykład na podstawie art. 60 § 2 Kodeksu karnego, wniosek prokuratora nie jest warunkiem. Jest natomiast wymagany przy podstawach opisanych w art. 60 § 3 i 4 k.k. 

Czy pojednanie z pokrzywdzonym wystarczy do nadzwyczajnego złagodzenia kary? 

Nie zawsze. Jest to jedna z okoliczności wskazanych w ustawie, ale sąd ocenia, czy w świetle całej sprawy nawet najniższa ustawowa kara byłaby niewspółmiernie surowa. 

Czy nadzwyczajne złagodzenie może dotyczyć poważnego przestępstwa? 

Tak. Kodeks przewiduje je także w odniesieniu do zbrodni, choć wyznacza wtedy dolną granicę kary pozbawienia wolności na poziomie jednej trzeciej ustawowego minimum. 

Czy można zabiegać o nadzwyczajne złagodzenie dopiero w apelacji? 

Rozstrzygnięcie o karze można zaskarżyć. Ocena możliwości zmiany wyroku zależy jednak od treści orzeczenia, uzasadnienia, akt i podstaw apelacji.  

Stan prawny: wrzesień 2026 r.