W postępowaniu karnym pojawiają się dwa pojęcia: pokrzywdzony i oskarżyciel posiłkowy. 

Pokrzywdzony to osoba, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone albo zagrożone przez przestępstwo; jest stroną postępowania przygotowawczego. Oskarżyciel posiłkowy to pokrzywdzony, który na etapie postępowania sądowego działa jako strona procesu. 

W postępowaniu prywatnoskargowym posługujemy się z kolei pojęciem oskarżyciela prywatnego. O oskarżeniu prywatnym przeczytasz w tym wpisie.  

Różnica pomiędzy pokrzywdzonym a oskarżycielem posiłkowym ma praktyczne znaczenie. Od statusu procesowego zależy m.in. to, czy dana osoba może aktywnie uczestniczyć w postępowaniu, składać wnioski dowodowe i zaskarżać orzeczenia. 

Kim jest pokrzywdzony w sprawie karnej? 

Pokrzywdzonym może być osoba fizyczna albo osoba prawna (np. spółka), której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. 

Jakie prawa ma pokrzywdzony? 

Na etapie postępowania przygotowawczego, czyli przed skierowaniem aktu oskarżenia do sądu, pokrzywdzony jest stroną postępowania. Może więc podejmować czynności we własnym interesie procesowym. 

Do najważniejszych uprawnień pokrzywdzonego należą: 

• złożenie zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, 

• ustanowienie pełnomocnika, 

• składanie wniosków dowodowych, 

• złożenie wniosku o dostęp do akt, 

• udział w czynnościach postępowania, 

• złożenie zażalenia na odmowę wszczęcia albo umorzenie postępowania, 

• złożenie wniosku o naprawienie szkody lub zadośćuczynienie. 

Aktywność pokrzywdzonego może mieć istotne znaczenie dla dalszego przebiegu sprawy. To pokrzywdzony wie, jakie dokumenty, wiadomości, nagrania albo osoby mogą potwierdzić okoliczności ważne dla postępowania. 

Co zmienia się, gdy sprawa trafia do sądu? 

W postępowaniu przygotowawczym pokrzywdzony jest stroną. Natomiast w postępowaniu sądowym - po wniesieniu aktu oskarżenia - w sprawach ściganych z oskarżenia publicznego, w tym na wniosek pokrzywdzonego, sam status pokrzywdzonego nie wystarcza do aktywnego działania w charakterze strony. 

Jeżeli pokrzywdzony chce aktywnie uczestniczyć w procesie przed sądem, powinien rozważyć działanie jako oskarżyciel posiłkowy. 

Jak pokrzywdzony może zostać oskarżycielem posiłkowym? 

Aby pokrzywdzony mógł działać przed sądem jako oskarżyciel posiłkowy, powinien złożyć oświadczenie o działaniu w tym charakterze. Takie oświadczenie należy złożyć najpóźniej do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej (tj. do momentu przedstawienia zarzutów oskarżenia). 

Nie warto jednak czekać do ostatniego momentu. Uchybienie terminowi spowoduje, że pokrzywdzony utraci możliwość działania przed sądem jako oskarżyciel posiłkowy. Takie oświadczenie można także złożyć do sądu na piśmie. 

Jakie prawa ma oskarżyciel posiłkowy? 

Oskarżyciel posiłkowy jest stroną postępowania sądowego. Jego pozycja procesowa jest więc silniejsza niż pozycja pokrzywdzonego, który nie przystąpił do sprawy w tym charakterze. 

Oskarżyciel posiłkowy może w szczególności: 

• brać czynny udział w rozprawach, 

• składać wnioski dowodowe, 

• zadawać pytania świadkom, biegłym i oskarżonemu (jeśli ten nie odmówi odpowiedzi na pytania), 

• korzystać z pomocy pełnomocnika, 

• zaskarżyć wyrok, jeżeli jest dla niego niekorzystny. 

Jednak nawet jeśli pokrzywdzony nie przystąpi do postępowania w charakterze oskarżyciela posiłkowego, może zostać przesłuchany w charakterze świadka i będzie mógł złożyć wniosek o naprawienie szkody (albo nawiązkę) lub zadośćuczynienie. Może także zaskarżyć wyrok warunkowo umarzający postępowanie wydany na posiedzeniu.

Najczęściej zadawane pytania

Czy pokrzywdzony i oskarżyciel posiłkowy to to samo? 

Mając na uwadze uprawnienia procesowe - nie. Pokrzywdzony to osoba, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone albo zagrożone przez przestępstwo i jest stroną postępowania przygotowawczego. Oskarżyciel posiłkowy to pokrzywdzony, który działa w postępowaniu sądowym jako strona. 

Jak można zostać oskarżycielem posiłkowym? 

Aby zostać oskarżycielem posiłkowym, pokrzywdzony powinien złożyć oświadczenie o działaniu w charakterze oskarżyciela posiłkowego - najpóźniej do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej. 

Czy pokrzywdzony i oskarżyciel posiłkowy mogą mieć adwokata? 

Tak – pokrzywdzony na etapie postępowania przygotowawczego, a jeśli wstąpi do sprawy jako oskarżyciel posiłkowy - także na etapie postępowania sądowego, może działać przez pełnomocnika (adwokata lub radcę prawnego). 

Czy pokrzywdzony może żądać naprawienia szkody? 

Tak. Pokrzywdzony może złożyć wniosek o naprawienie szkody lub zadośćuczynienie, nawet jeśli nie przystąpił do postępowania w charakterze oskarżyciela posiłkowego. 

Czy warto zostać oskarżycielem posiłkowym? 

Tak, ponieważ daje to pokrzywdzonemu większy wpływ na przebieg postępowania sądowego.