Podejrzany i oskarżony mają prawo odmówić składania wyjaśnień. Nie muszą uzasadniać swojej decyzji, a samo skorzystanie z prawa do milczenia nie oznacza przyznania się do winy. 

Decyzja o tym, czy składać wyjaśnienia, powinna jednak uwzględniać okoliczności konkretnej sprawy, treść zarzutów oraz zgromadzone dowody. Raz złożone wyjaśnienia pozostają bowiem w materiale dowodowym również wtedy, gdy podejrzany później zdecyduje się milczeć lub ich nie potwierdzić. 

Na czym polega prawo do odmowy składania wyjaśnień? 

Oskarżony może: 

• składać wyjaśnienia, 

• odmówić składania wyjaśnień w całości, 

• odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania. 

Nie musi przy tym podawać powodów swojej decyzji. Przepisy dotyczące oskarżonego stosuje się w tym zakresie również do podejrzanego, czyli osoby, której przedstawiono zarzuty. 

Przed pierwszym przesłuchaniem podejrzany powinien zostać pouczony między innymi o prawie do odmowy składania wyjaśnień, odmowy odpowiedzi na pytania oraz korzystania z pomocy obrońcy.  

Czy odmowa składania wyjaśnień może zaszkodzić podejrzanemu? 

Samo skorzystanie z prawa do milczenia nie może zostać potraktowane jako dowód winy, dorozumiane przyznanie się do popełnienia czynu ani okoliczność obciążająca przy wymiarze kary. Nie oznacza to jednak, że odmowa wyjaśnień zawsze będzie najkorzystniejszym rozwiązaniem. Milczenie nie dostarcza organom dowodów na niekorzyść podejrzanego, ale nie pozwala też przedstawić własnej wersji wydarzeń, wyjaśnić niejasności lub odnieść się do dowodów obciążających. 

Czy można odmówić odpowiedzi tylko na niektóre pytania? 

Tak. Podejrzany może zdecydować się na złożenie wyjaśnień, a następnie odmówić odpowiedzi na wybrane pytania. Może na przykład odpowiadać na pytania obrońcy, a odmówić odpowiedzi na pytania prokuratora, sądu albo innych uczestników postępowania. 

Odmowy odpowiedzi na pytanie również nie trzeba uzasadniać. 

W praktyce przed przesłuchaniem warto ustalić: 

• czy w ogóle składać wyjaśnienia, 

• jaki zakres okoliczności ma zostać przedstawiony, 

• czy odpowiadać na pytania, 

• na czyje pytania podejrzany będzie odpowiadał. 

Czy można najpierw odmówić wyjaśnień, a później je złożyć? 

Tak. Odmowa składania wyjaśnień podczas pierwszego przesłuchania nie zamyka możliwości złożenia ich na późniejszym etapie postępowania. 

Podejrzany może początkowo skorzystać z prawa do milczenia, a następnie - na przykład po konsultacji z obrońcą i zapoznaniu się z materiałem dowodowym - zdecydować się na przedstawienie swojej wersji wydarzeń. Może również wcześniej składać wyjaśnienia, a podczas kolejnego przesłuchania odmówić dalszych wyjaśnień. 

Zmiana decyzji jest dopuszczalna. Powinna jednak zostać przemyślana jako element całej strategii obrony. 

Co dzieje się z wcześniej złożonymi wyjaśnieniami? 

Późniejsza odmowa składania wyjaśnień nie usuwa wcześniejszych wypowiedzi z akt sprawy. Jeżeli oskarżony na rozprawie odmówi wyjaśnień, będzie wyjaśniał inaczej niż wcześniej albo oświadczy, że nie pamięta określonych okoliczności, sąd może odczytać protokoły jego wcześniejszych wyjaśnień. Nawet jeśli oskarżony nie podtrzyma poprzednio złożonych wyjaśnień, sąd porówna poszczególne wersje, ocenić ich wiarygodność i uwzględnić wcześniejsze wyjaśnienia przy wydawaniu wyroku. 

Z tego powodu składanie spontanicznych wyjaśnień bez znajomości zarzutów i bez przemyślenia ich konsekwencji może utrudnić późniejsze prowadzenie spójnej obrony. 

Czy przed odmową wyjaśnień można skonsultować się z obrońcą?

Podejrzany ma prawo korzystać z pomocy obrońcy. Może również żądać umożliwienia mu kontaktu z adwokatem przed przesłuchaniem. Konsultacja z obrońcą pozwala przeanalizować między innymi: 

• dokładną treść zarzutów, 

• dostępne informacje o dowodach, 

• ryzyka związane ze złożeniem wyjaśnień, 

• zasadność całkowitej albo częściowej odmowy odpowiedzi, 

• możliwość złożenia wyjaśnień na późniejszym etapie. 

Nie istnieje jedna uniwersalna decyzja dla każdej sprawy. W niektórych sytuacjach uzasadnione będzie przedstawienie własnej wersji wydarzeń już podczas pierwszego przesłuchania, a w innych - skorzystanie z prawa do milczenia do czasu ustalenia sytuacji procesowej. 

Odmowa wyjaśnień a odmowa zeznań - czym się różnią? 

Prawo do odmowy składania wyjaśnień przysługuje podejrzanemu i oskarżonemu. Nie należy go utożsamiać z uprawnieniami świadka. 

Świadek ma co do zasady obowiązek złożyć zeznania zgodne z prawdą. Może odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo albo przestępstwo skarbowe. Całkowite prawo do odmowy zeznań przysługuje natomiast między innymi osobie najbliższej dla oskarżonego. O prawie do odmowy składania zeznań przeczytasz w tym artykule. 

Inna jest również odpowiedzialność za treść wypowiedzi: podejrzany składa wyjaśnienia w ramach prawa do obrony, natomiast świadek zeznaje pod rygorem odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania. 

Podsumowanie 

Podejrzany i oskarżony mogą bez podania przyczyny odmówić składania wyjaśnień albo odpowiedzi na poszczególne pytania. Samo milczenie nie może być traktowane jako dowód winy ani okoliczność obciążająca. 

Decyzję można później zmienić. Trzeba jednak pamiętać, że wyjaśnienia złożone wcześniej pozostają w aktach i mogą zostać odczytane na rozprawie. Dlatego sposób udziału w przesłuchaniu warto ustalić po analizie zarzutów i sytuacji procesowej. 

Najczęściej zadawane pytania 

Czy muszę podać powód odmowy składania wyjaśnień? 

Nie. Podejrzany lub oskarżony może odmówić składania wyjaśnień bez podawania przyczyny. 

Czy odmowa wyjaśnień oznacza przyznanie się do winy? 

Nie. Odmowa nie może być uznana za przyznanie się do winy, dowód popełnienia przestępstwa ani okoliczność obciążającą. 

Czy mogę odmówić odpowiedzi tylko na jedno pytanie? 

Tak. Można składać wyjaśnienia i jednocześnie odmówić odpowiedzi na wybrane pytania. 

Czy mogę odpowiadać tylko na pytania swojego obrońcy? 

Tak. Podejrzany może odmówić odpowiedzi na pytania pozostałych uczestników przesłuchania i odpowiadać wyłącznie na pytania obrońcy. 

Czy po odmowie wyjaśnień mogę później zmienić decyzję? 

Tak. Można złożyć wyjaśnienia na późniejszym etapie postępowania, nawet jeżeli podczas pierwszego przesłuchania skorzystano z prawa do milczenia. 

Czy mogę wycofać wcześniej złożone wyjaśnienia? 

Nie można usunąć ich z akt przez samo oświadczenie o cofnięciu. Można zmienić lub uzupełnić swoją relację, nie podtrzymać poprzednich wyjaśnień, ale nadal mogą zostać odczytane przez sąd i rozbieżności zostaną ocenione. 

Czy odmowa składania wyjaśnień chroni przed innymi czynnościami? 

Nie. Prawo do milczenia nie zwalnia podejrzanego z obowiązku poddania się niektórym czynnościom przewidzianym w ustawie, takim jak oględziny zewnętrzne ciała, pobranie odcisków palców, fotografowanie czy - w przypadkach określonych w przepisach - pobranie materiału biologicznego. 
 

Stan prawny: wrzesień 2026 r.