W niektórych przypadkach kara pozbawienia wolności może być wykonywana poza zakładem karnym - w systemie dozoru elektronicznego, określanym również potocznie jako SDE. Skazany najczęściej odbywa wówczas karę w swoim miejscu zamieszkania, a przestrzeganie ustalonego harmonogramu jest kontrolowane za pomocą urządzeń elektronicznych.  Uzyskanie zezwolenia na dozór elektroniczny nie następuje jednak automatycznie. Konieczne jest spełnienie warunków określonych w Kodeksie karnym wykonawczym oraz złożenie odpowiednio uzasadnionego wniosku. 

Czym jest system dozoru elektronicznego? 

Dozór elektroniczny polega na kontrolowaniu zachowania skazanego przy użyciu środków technicznych. W systemie dozoru elektronicznego można kontrolować: 

• przebywanie przez skazanego w określonych dniach tygodnia i godzinach we wskazanym miejscu – jest to dozór stacjonarny,

• aktualne miejsce pobytu skazanego niezależnie od tego, gdzie się znajduje - dozór mobilny,

• zachowywanie przez skazanego określonej minimalnej odległości od osoby wskazanej przez sąd - dozór zbliżeniowy. 

Kara pozbawienia wolności jest wykonywana w formie dozoru stacjonarnego. Dozór mobilny i zbliżeniowy stosuje się natomiast przy wykonywaniu określonych środków karnych i zabezpieczających. W praktyce skazany odbywający karę w SDE musi przebywać w wyznaczonym miejscu w dniach i godzinach określonych w harmonogramie. Kontrola odbywa się za pomocą nadajnika noszonego przez skazanego, najczęściej na nodze, oraz urządzenia monitorującego zainstalowanego w miejscu odbywania kary. 

Na czym polega odbywanie kary w systemie dozoru elektronicznego? 

Dozór elektroniczny nie oznacza darowania ani skrócenia kary. Jest innym sposobem jej wykonywania - poza zakładem karnym, ale przy istotnym ograniczeniu swobody skazanego. Skazany ma obowiązek przebywać w miejscu odbywania kary zgodnie z ustalonym harmonogramem. Może opuszczać to miejsce jedynie w wyznaczonych dniach i godzinach oraz w określonych celach. Sąd może zezwolić skazanemu na opuszczanie miejsca odbywania kary między innymi w celu: 

• wykonywania pracy,

• nauki lub uczestniczenia w zajęciach edukacyjnych,

• wykonywania praktyk religijnych,

• sprawowania opieki nad osobą małoletnią, chorą lub niedołężną,

• utrzymywania więzi z rodziną,

• korzystania z opieki medycznej,

• dokonania niezbędnych zakupów. 

Przedział czasu przeznaczony na przebywanie poza miejscem odbywania kary nie może przekraczać 12 godzin w ciągu doby. 

Odbywanie kary w SDE pozwala zatem skazanemu zachować zatrudnienie, kontynuować naukę i w ograniczonym zakresie uczestniczyć w życiu rodzinnym. Nie zmienia to jednak faktu, że skazany pozostaje osobą odbywającą karę pozbawienia wolności i musi ściśle przestrzegać nałożonych na niego obowiązków. 

Kto może otrzymać dozór elektroniczny? 

Sąd penitencjarny może udzielić zezwolenia na odbywanie kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego, jeżeli zostały spełnione wszystkie warunki określone w art. 43la Kodeksu karnego wykonawczego. 

Wymiar orzeczonej kary 

O dozór elektroniczny może ubiegać się skazany, wobec którego: 

• orzeczono karę pozbawienia wolności nieprzekraczającą roku i 6 miesięcy albo 

• orzeczono karę pozbawienia wolności w wymiarze niższym niż 3 lata, a do odbycia w zakładzie karnym pozostało nie więcej niż 6 miesięcy tej kary. 

Z możliwości tej nie mogą skorzystać skazani, wobec których zachodzą warunki określone w art. 64 § 2, art. 64a albo art. 65 § 1 i 2 Kodeksu karnego. Dotyczy to między innymi skazania w warunkach multirecydywy, uczynienia sobie z popełniania przestępstw stałego źródła dochodu, działania w zorganizowanej grupie lub związku przestępczym oraz popełnienia przestępstwa o charakterze terrorystycznym. 

Stałe miejsce pobytu 

Skazany musi posiadać określone miejsce stałego pobytu, w którym będzie wykonywana kara. Nie musi być właścicielem tego lokalu - dozór elektroniczny może być wykonywany również w mieszkaniu wynajmowanym albo należącym do członka rodziny (przy czym z mojego doświadczenia wynika, że wiele sądów wymaga zgody właściciela lokalu, dlatego warto przedstawić pisemną zgodę wraz z wnioskiem).

Zgoda pełnoletnich domowników 

Co do zasady pełnoletnie osoby wspólnie zamieszkujące ze skazanym powinny wyrazić pisemną zgodę na wykonywanie kary w danym lokalu. Zgoda obejmuje również umożliwienie podmiotowi dozorującemu przeprowadzania czynności kontrolnych. Brak zgody jednego z domowników nie zawsze przekreśla możliwość uzyskania SDE. Sąd może udzielić zezwolenia mimo jej braku, jeżeli wykonywanie kary w sposób oczywisty nie będzie wiązało się z nadmiernymi trudnościami dla tej osoby i naruszy jej prywatność jedynie w nieznacznym stopniu. 

Warunki techniczne 

W miejscu wykonywania dozoru muszą istnieć warunki pozwalające na prawidłowe działanie urządzeń monitorujących. Znaczenie mogą mieć w szczególności dostęp do zasilania oraz odpowiedni zasięg umożliwiający komunikację urządzeń. Możliwości techniczne są sprawdzane przed wydaniem rozstrzygnięcia. Nawet spełnienie pozostałych warunków nie wystarczy, jeżeli w wybranym lokalu nie można prawidłowo wykonywać dozoru. 

Możliwość osiągnięcia celów kary 

Sąd ocenia również, czy odbywanie kary poza zakładem karnym pozwoli osiągnąć jej cele. Samo spełnienie wymogów formalnych nie oznacza zatem, że zezwolenie zostanie udzielone. Jeżeli skazany nie rozpoczął jeszcze wykonywania kary, sąd bierze pod uwagę między innymi względy bezpieczeństwa, stopień demoralizacji oraz to, czy szczególne okoliczności nie przemawiają za koniecznością osadzenia go w zakładzie karnym. Jeżeli skazany już odbywa karę, znaczenie mają również jego dotychczasowa postawa i zachowanie w zakładzie karnym (opinia z zakładu karnego).

Czy kilka kar można odbyć w systemie dozoru elektronicznego? 

Przepisy dotyczące SDE stosuje się odpowiednio także do osoby, której wymierzono dwie lub więcej niepodlegających łączeniu kar pozbawienia wolności, wykonywanych kolejno. Możliwość skorzystania z dozoru zależy wówczas między innymi od sumy orzeczonych kar i części pozostałej do odbycia. Suma kar: 

• nie może przekraczać roku i 6 miesięcy albo 

• musi być niższa niż 3 lata, jeżeli do odbycia pozostało nie więcej niż 6 miesięcy. 

Czy zastępczą karę pozbawienia wolności można odbyć w SDE? 

Dozór elektroniczny może być stosowany także do zastępczej kary pozbawienia wolności orzeczonej za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe. Dotyczy to zastępczej kary zarządzonej z powodu niezapłacenia grzywny albo niewykonania kary ograniczenia wolności. Skazany musi jednak spełniać pozostałe ustawowe warunki odbywania kary w SDE. 

Jak złożyć wniosek o dozór elektroniczny? 

Sąd penitencjarny rozpoznaje sprawę na wniosek: 

• skazanego,

• obrońcy skazanego,

• prokuratora,

• sądowego kuratora zawodowego,

• dyrektora zakładu karnego. 

Wniosek składa się na piśmie i nie podlega on opłacie. Powinien zawierać uzasadnienie odnoszące się do wszystkich okoliczności istotnych dla udzielenia zezwolenia. W zależności od sytuacji warto przedstawić w szczególności informacje dotyczące: 

• miejsca, w którym kara ma być wykonywana,

• osób wspólnie zamieszkujących ze skazanym, 

• zatrudnienia lub możliwości podjęcia pracy, 

• sytuacji rodzinnej, 

• obowiązku opieki nad dziećmi lub innymi osobami, 

• stanu zdrowia i leczenia, 

• dotychczasowego sposobu życia skazanego, 

• przestrzegania porządku prawnego, 

• zachowania podczas odbywania kary, 

• proponowanego harmonogramu opuszczania miejsca odbywania kary. 

Do wniosku należy dołączyć pisemne zgody pełnoletnich domowników, chyba że wniosek składa dyrektor zakładu karnego - wówczas zgodę uzyskuje sąd na zasadach określonych w ustawie. Jeśli lokal, w którym ma być odbywana kara, nie jest własnością skazanego, warto dołączyć zgodę właściciela lokalu - w praktyce bowiem wiele sądów jej wymaga.

Do którego sądu złożyć wniosek o dozór elektroniczny? 

Co do zasady właściwy jest sąd penitencjarny, czyli sąd okręgowy, w którego okręgu skazany przebywa. Nie zawsze będzie to zatem sąd, który wydał wyrok skazujący. Sąd penitencjarny powinien wydać postanowienie w terminie 30 dni od dnia wpływu wniosku. Termin ten ma jednak charakter instrukcyjny, dlatego jego przekroczenie nie powoduje automatycznego uwzględnienia wniosku. 

Jeżeli sąd odmówi udzielenia zezwolenia, skazany lub jego obrońca mogą złożyć zażalenie. 

Ponowny wniosek skazanego lub jego obrońcy dotyczący tej samej sprawy, złożony przed upływem trzech miesięcy od wydania postanowienia o odmowie, pozostawia się bez rozpoznania. Dlatego właściwe przygotowanie pierwszego wniosku i przedstawienie dokumentów potwierdzających wskazane w nim okoliczności ma istotne znaczenie. 

Kiedy o SDE decyduje komisja penitencjarna? 

W szczególnej kategorii spraw zezwolenia może udzielić komisja penitencjarna działająca w zakładzie karnym. Dotyczy to skazanego, który: 

• rozpoczął już odbywanie kary w zakładzie karnym,

• został skazany na karę pozbawienia wolności nieprzekraczającą 4 miesięcy,

• spełnia pozostałe warunki określone w art. 43lla Kodeksu karnego wykonawczego. 

Komisja penitencjarna powinna wydać decyzję w terminie 14 dni od wpływu wniosku. 

Na decyzję komisji penitencjarnej skazany, jego obrońca albo prokurator mogą wnieść skargę do sądu penitencjarnego w terminie 7 dni od doręczenia decyzji. Skargę składa się za pośrednictwem komisji penitencjarnej, która wydała zaskarżoną decyzję.

Jeżeli w chwili złożenia wniosku skazany nie rozpoczął jeszcze odbywania kary, właściwy pozostaje sąd penitencjarny - również wtedy, gdy wymierzona kara nie przekracza 4 miesięcy. 

Czy wniosek o SDE wstrzymuje wykonanie kary? 

Nie. Złożenie wniosku o dozór elektroniczny nie zwalnia skazanego z obowiązku stawienia się w zakładzie karnym, jeżeli został do tego wezwany. Wraz z wnioskiem o SDE warto złożyć wniosek o wstrzymanie wykonania kary do czasu prawomocnego zakończenia postępowania w przedmiocie dozoru elektronicznego. Uwzględnienie takiego wniosku nie jest jednak automatyczne. Na postanowienie w przedmiocie wstrzymania wykonania kary nie przysługuje zażalenie. Z tego względu wniosek powinien dokładnie wskazywać okoliczności uzasadniające pozostawienie skazanego na wolności do czasu rozpoznania sprawy o SDE. 

Czy podczas dozoru elektronicznego można zmienić harmonogram? 

Skazany nie może samodzielnie zmieniać godzin opuszczania miejsca odbywania kary. Jeżeli zmianie ulegną okoliczności, na przykład godziny pracy, miejsce zatrudnienia lub harmonogram leczenia, można wystąpić o zmianę przedziałów czasu, w których skazany ma prawo przebywać poza lokalem. Do czasu uzyskania odpowiedniej zgody należy przestrzegać dotychczasowego harmonogramu. 

Kiedy sąd może uchylić zezwolenie na dozór elektroniczny? 

Sąd penitencjarny może uchylić zezwolenie na wykonywanie kary w SDE między innymi wtedy, gdy skazany: 

• nie zgłosi w wyznaczonym terminie gotowości do zainstalowania urządzeń,

• uchyla się od instalacji rejestratora albo założenia nadajnika, 

• narusza porządek prawny, w szczególności popełnia przestępstwo lub przestępstwo skarbowe,

• uchyla się od wykonywania obowiązków związanych z dozorem elektronicznym, 

• nie wykonuje innych nałożonych obowiązków, środka karnego, środka kompensacyjnego albo przepadku, 

• zostanie osadzony w zakładzie karnym w związku z tymczasowym aresztowaniem lub wykonywaniem kary w innej sprawie. 

Do uchylenia zezwolenia może dojść również w razie nieprawidłowego korzystania z zezwolenia na czasowe opuszczenie miejsca wykonywania dozoru. W wyjątkowych przypadkach, uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, sąd może odstąpić od uchylenia zezwolenia. Na postanowienie o uchyleniu zezwolenia przysługuje zażalenie. 

Jeżeli zezwolenie zostanie prawomocnie uchylone, skazany będzie musiał odbyć pozostałą część kary w zakładzie karnym. Ponowne udzielenie zezwolenia na SDE w tej samej sprawie nie będzie już możliwe. 

Najczęściej zadawane pytania

Czy dozór elektroniczny oznacza, że nie trzeba odbywać kary? 

Nie. Kara nadal jest wykonywana, ale poza zakładem karnym i przy wykorzystaniu urządzeń monitorujących. Skazany pozostaje zobowiązany do przestrzegania harmonogramu oraz wszystkich nałożonych obowiązków. 

Czy o dozór elektroniczny można ubiegać się przed osadzeniem? 

Tak. Wniosek może zostać złożony zarówno przed rozpoczęciem wykonywania kary, jak i po osadzeniu skazanego w zakładzie karnym. 

Czy po złożeniu wniosku o SDE trzeba stawić się w zakładzie karnym? 

Tak, jeżeli skazany otrzymał wezwanie. Samo złożenie wniosku o dozór elektroniczny nie wstrzymuje wykonania kary. Konieczne jest uzyskanie odrębnego postanowienia o jej wstrzymaniu. 

Czy wniosek o dozór elektroniczny jest płatny? 

Nie. Wniosek o zezwolenie na odbywanie kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego nie podlega opłacie. 

Czy można odbywać karę w SDE w wynajmowanym mieszkaniu? 

Tak. Skazany nie musi być właścicielem lokalu. Musi natomiast posiadać określone miejsce stałego pobytu, w którym występują odpowiednie warunki techniczne do wykonywania dozoru.

Czy zgoda właściciela mieszkania jest konieczna? 

Jeżeli właściciel nie mieszka wspólnie ze skazanym, przepisy nie wymagają jego zgody, jednak w praktyce warto wraz z wnioskiem przedstawić zgodę właściciela lokalu, ponieważ wiele sądów jej wymaga.

Czy brak zgody domownika wyklucza SDE? 

Nie zawsze. Sąd może udzielić zezwolenia pomimo braku zgody, jeżeli wykonywanie dozoru nie spowoduje nadmiernych trudności dla domownika i tylko w nieznacznym stopniu naruszy jego prywatność. 

Czy podczas dozoru elektronicznego można pracować? 

Tak. Harmonogram może przewidywać możliwość opuszczania miejsca odbywania kary w celu wykonywania pracy. Wniosek powinien zawierać informacje o miejscu i godzinach zatrudnienia. 

Czy po odmowie można ponownie złożyć wniosek? 

Tak. W postępowaniu przed sądem ponowny wniosek złożony przez skazanego lub jego obrońcę przed upływem trzech miesięcy od odmowy pozostawia się bez rozpoznania. W przypadku decyzji komisji penitencjarnej okres ten wynosi miesiąc. 

Co się stanie, jeżeli skazany naruszy zasady SDE? 

Naruszenie harmonogramu, utrudnianie kontroli lub niewykonywanie nałożonych obowiązków może doprowadzić do uchylenia zezwolenia. Skazany będzie wówczas musiał odbyć pozostałą część kary w zakładzie karnym.