Warunkowe przedterminowe zwolnienie pozwala skazanemu opuścić zakład karny przed odbyciem całej kary pozbawienia wolności, ale nie oznacza darowania pozostałej części kary - skazany pozostaje na wolności przez okres próby, podczas którego musi przestrzegać porządku prawnego i wykonywać nałożone na niego obowiązki. 

Samo odbycie wymaganej części kary nie wystarcza do uzyskania zwolnienia. Ostateczna decyzja należy do sądu, który ocenia przede wszystkim, czy skazany będzie prawidłowo funkcjonował po opuszczeniu zakładu karnego. 

Na czym polega warunkowe przedterminowe zwolnienie? 

Warunkowe przedterminowe zwolnienie polega na zwolnieniu skazanego z odbycia pozostałej części kary pozbawienia wolności i poddaniu go próbie. 

Jeżeli okres próby przebiegnie prawidłowo i zwolnienie nie zostanie odwołane w ciągu 6 miesięcy od jego zakończenia, karę uważa się za odbytą z chwilą warunkowego zwolnienia. Nie oznacza to jednak, że skazanie zostaje automatycznie zatarte. 

Kiedy sąd może udzielić warunkowego zwolnienia? 

Sąd może udzielić warunkowego przedterminowego zwolnienia, jeżeli postawa skazanego, jego właściwości i warunki osobiste, okoliczności popełnienia przestępstwa, zachowanie po jego popełnieniu oraz zachowanie podczas odbywania kary uzasadniają przekonanie, że po wyjściu na wolność będzie przestrzegał porządku prawnego, a w szczególności nie popełni ponownie przestępstwa. 

Jest to tzw. pozytywna prognoza kryminologiczna. Przy jej ocenie sąd może brać pod uwagę między innymi: 

• zachowanie skazanego w zakładzie karnym, 

• stosowanie się do regulaminu i poleceń administracji, 

• otrzymywane nagrody i kary dyscyplinarne, 

• udział w terapii, programach resocjalizacyjnych, pracy lub nauce, 

• stosunek do popełnionego przestępstwa, 

• naprawienie szkody lub starania podejmowane w tym kierunku, 

• sytuację rodzinną, mieszkaniową i zawodową po zwolnieniu, 

• wcześniejszą karalność oraz ryzyko ponownego popełnienia przestępstwa. 

Dobre zachowanie w zakładzie karnym ma istotne znaczenie, ale samo w sobie nie gwarantuje udzielenia zwolnienia. Sąd dokonuje całościowej oceny sytuacji skazanego.  

Po jakiej części kary można ubiegać się o warunkowe zwolnienie? 

Co do zasady skazany może zostać warunkowo zwolniony po odbyciu co najmniej połowy kary. Obowiązujące przepisy przewidują jednak wyjątki: 

• skazany działający w warunkach recydywy określonej w art. 64 § 1 Kodeksu karnego - po odbyciu co najmniej dwóch trzecich kary, 

• skazany w warunkach art. 64 § 2 lub art. 64a Kodeksu karnego - po odbyciu co najmniej trzech czwartych kary, 

• skazany, wobec którego prawomocnie stwierdzono bezprawne utrudnianie wykonania kary pozbawienia wolności - po odbyciu co najmniej trzech czwartych kary, 

• skazany na karę pozbawienia wolności wynoszącą co najmniej 25 lat - po odbyciu co najmniej 15 lat kary, 

• skazany na dożywotnie pozbawienie wolności - po odbyciu co najmniej 30 lat kary. 

Jeżeli skazany odbywa kolejno kilka niepodlegających łączeniu kar pozbawienia wolności, wymagany okres oblicza się zasadniczo w odniesieniu do ich sumy.  

W wyroku skazującym sąd może określić surowsze ograniczenia dotyczące możliwości ubiegania się o warunkowe zwolnienie. W określonych przypadkach wymierzenia kary dożywotniego pozbawienia wolności możliwe jest również orzeczenie zakazu warunkowego przedterminowego zwolnienia. 

Czy po odbyciu połowy kary zwolnienie należy się automatycznie? 

Nie. Odbycie wymaganej części kary oznacza jedynie, że został spełniony warunek formalny pozwalający rozpoznać wniosek. Skazany nie ma prawa żądać zwolnienia tylko dlatego, że odbył połowę, dwie trzecie albo trzy czwarte kary. Sąd nadal musi ustalić, że istnieje pozytywna prognoza dotycząca jego zachowania po opuszczeniu zakładu karnego. 

Kto może złożyć wniosek? 

Wniosek o warunkowe przedterminowe zwolnienie może złożyć przede wszystkim: 

• skazany, 

• obrońca skazanego, 

• prokurator, 

• dyrektor zakładu karnego, 

• sądowy kurator zawodowy. 

Dyrektor zakładu karnego, składając wniosek, przesyła sądowi opinię administracji zakładu karnego, zawierającą między innymi prognozę kryminologiczną. Gdy wniosek składa skazany, może poprosić dyrektora zakładu karnego o przesłanie takiej opinii do sądu. 

Do jakiego sądu składa się wniosek? 

O warunkowym przedterminowym zwolnieniu orzeka sąd penitencjarny, czyli właściwy wydział sądu okręgowego. Właściwość sądu ustala się według miejsca pobytu skazanego w zakładzie karnym. Wniosek należy więc skierować do sądu okręgowego właściwego dla zakładu karnego, w którym skazany odbywa karę. Posiedzenie powinno odbyć się jednak w zakładzie karnym. 

Co powinien zawierać wniosek o warunkowe przedterminowe zwolnienie? 

We wniosku należy wskazać dane skazanego, wyrok lub wyroki podlegające wykonaniu oraz zakład karny, w którym odbywana jest kara. Najważniejsze jest jednak uzasadnienie, dlaczego dalsze odbywanie kary w warunkach izolacji nie jest konieczne. Warto opisać między innymi: 

• przebieg odbywania kary, 

• brak kar dyscyplinarnych albo otrzymane nagrody, 

• wykonywanie pracy, naukę lub udział w terapii, 

• zmianę postawy skazanego, 

• krytyczny stosunek do popełnionego czynu, 

• naprawienie szkody lub realizację innych obowiązków, 

• miejsce zamieszkania po zwolnieniu, 

• możliwość podjęcia pracy, 

• wsparcie ze strony rodziny, 

• plan funkcjonowania po opuszczeniu zakładu karnego. 

Do wniosku można dołączyć dokumenty potwierdzające te okoliczności, np. deklarację zatrudnienia, oświadczenie osoby zapewniającej miejsce zamieszkania, dokumentację dotyczącą terapii czy potwierdzenia zapłaty na rzecz pokrzywdzonego. 

Wniosek skazanego lub jego obrońcy podlega opłacie w wysokości 45 zł. 

Jak wygląda posiedzenie sądu? 

Przed wydaniem decyzji sąd zapoznaje się między innymi z opinią administracji zakładu karnego, informacjami o zachowaniu skazanego oraz prognozą kryminologiczną. Sąd wysłuchuje przedstawiciela administracji zakładu karnego, może również wysłuchać skazanego, jego obrońcy oraz kuratora, uwzględnia także ugodę zawartą w wyniku mediacji. W przypadku niektórych spraw dotyczących przestępstw seksualnych popełnionych w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych warunkowe zwolnienie nie może zostać udzielone bez opinii biegłych. 

Co dzieje się po udzieleniu warunkowego zwolnienia? 

Pozostała do odbycia część kary staje się okresem próby. Co do zasady okres próby nie może być krótszy niż 2 lata ani dłuższy niż 5 lat. Jednak w przypadku sprawców określonych w art. 64 § 2 lub art. 64a Kodeksu karnego okres próby nie może być krótszy niż 3 lata, przy zwolnieniu z kary 25 lat pozbawienia wolności lub kary surowszej okres próby wynosi 10 lat, a przy warunkowym zwolnieniu z dożywotniego pozbawienia wolności trwa dożywotnio. 

Sąd może oddać zwolnionego pod dozór kuratora oraz nałożyć obowiązki, np.: 

• informowania kuratora o przebiegu okresu próby, 

• podjęcia pracy, 

• poddania się terapii, 

• powstrzymywania się od nadużywania alkoholu lub używania środków odurzających, 

• naprawienia szkody, 

• powstrzymywania się od kontaktowania z określonymi osobami, 

• opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym. 

W okresie próby sąd może zmieniać nałożone obowiązki, ustanowić dozór albo zwolnić od dozoru. 

Kiedy warunkowe przedterminowe zwolnienie może zostać odwołane? 

Warunkowe zwolnienie może zostać odwołane, jeżeli skazany rażąco narusza porządek prawny, w szczególności popełni kolejne przestępstwo, uchyla się od dozoru, nie wykonuje obowiązków albo nie stosuje się do orzeczonych środków karnych. W określonych sytuacjach odwołanie zwolnienia jest obowiązkowe, między innymi wtedy, gdy zwolniony popełni w okresie próby umyślne przestępstwo, za które prawomocnie orzeczono karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania. 

Po odwołaniu zwolnienia skazany wraca do zakładu karnego, a okresu spędzonego na wolności nie zalicza się na poczet pozostałej kary. 

Co zrobić, gdy sąd odmówi warunkowego przedterminowego zwolnienia? 

Na postanowienie odmawiające warunkowego przedterminowego zwolnienia przysługuje zażalenie. Powinno ono wskazywać, dlaczego ocena sądu była nieprawidłowa, np. z powodu pominięcia istotnych okoliczności, wadliwej oceny zachowania skazanego albo nieuwzględnienia jego sytuacji po zwolnieniu. Zażalenie przysługuje również dyrektorowi zakładu karnego lub kuratorowi zawodowemu, jeżeli to oni złożyli wniosek. 

Po odmowie nie zawsze można od razu skutecznie złożyć kolejny wniosek: 

• jeżeli kara lub suma kar nie przekracza 5 lat - kolejny wniosek skazanego lub obrońcy złożony przed upływem 6 miesięcy nie zostanie rozpoznany przed upływem tego terminu, 

• jeżeli kara lub suma kar przekracza 5 lat - okres ten wynosi rok. 

Warunkowe przedterminowe zwolnienie - podsumowanie 

Warunkowe przedterminowe zwolnienie nie jest automatyczną nagrodą za odbycie części kary ani za poprawne zachowanie w zakładzie karnym. Sąd musi uznać, że skazany po opuszczeniu zakładu karnego będzie przestrzegał prawa i prawidłowo funkcjonował na wolności. Dlatego skuteczny wniosek powinien nie tylko opisywać dotychczasowe zachowanie skazanego, ale również przedstawiać konkretny i wiarygodny plan jego życia po zwolnieniu. 

Najczęściej zadawane pytania 

Po jakim czasie można starać się o warunkowe przedterminowe zwolnienie? 

Co do zasady po odbyciu połowy kary. W przypadku recydywy wymagane może być odbycie dwóch trzecich albo trzech czwartych kary. Przy karze wynoszącej co najmniej 25 lat warunkowe zwolnienie może nastąpić po 15 latach, a przy dożywotnim pozbawieniu wolności - zasadniczo po 30 latach. 

Czy dobre zachowanie w więzieniu wystarczy do zwolnienia?