Świadek w postępowaniu karnym ma co do zasady obowiązek stawić się na wezwanie i złożyć zeznania. Nie oznacza to jednak, że każda wezwana osoba zawsze musi zeznawać i odpowiadać na wszystkie pytania. Kodeks postępowania karnego przewiduje kilka różnych sytuacji, w których: 

• świadek może odmówić składania zeznań w całości, 

• świadek może odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie, 

• osoba pozostająca z oskarżonym w szczególnie bliskim stosunku osobistym może zostać zwolniona od złożenia zeznania lub odpowiedzi na pytania, 

• osoba zobowiązana do zachowania określonej tajemnicy może odmówić zeznań w zakresie objętym tajemnicą, 

• albo przepisy w ogóle zakazują przesłuchiwania określonej osoby na określone okoliczności. 

Kto może odmówić składania zeznań? 

Prawo do odmowy złożenia zeznań w całości przysługuje: 

• osobie najbliższej dla oskarżonego, 

• świadkowi, który w innej toczącej się sprawie jest oskarżony o współudział w przestępstwie objętym postępowaniem. 

W tych przypadkach świadek sam decyduje, czy chce skorzystać ze swojego prawa. Nie potrzebuje zgody sądu, prokuratora ani Policji. 

Osoba najbliższa dla oskarżonego - kto może odmówić zeznań? 

Najczęściej prawo do odmowy zeznań przysługuje osobie najbliższej dla oskarżonego, którą jest: 

• małżonek, 

• wstępny, np. rodzic lub dziadek, 

• zstępny, np. dziecko lub wnuk, 

• rodzeństwo, 

• powinowaty w tej samej linii lub stopniu, np. teść lub teściowa, 

• osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, 

• osoba pozostająca we wspólnym pożyciu. 

Osoba należąca do tego kręgu może odmówić zeznań w całości. Nie musi wykazywać, że złożenie zeznań zaszkodziłoby oskarżonemu ani tłumaczyć powodów swojej decyzji. 

Czy były małżonek może odmówić zeznań? 

Tak, prawo do odmowy zeznań trwa również po ustaniu małżeństwa lub przysposobienia. Oznacza to, że były mąż albo była żona oskarżonego nadal może skorzystać z prawa do odmowy zeznań. 

Czy partner lub partnerka może odmówić zeznań? 

Tak, jeżeli pozostaje z oskarżonym we wspólnym pożyciu (czyli ją i oskarżonego łączy jednocześnie więź emocjonalna, fizyczna i gospodarcza) i tym samym jest osobą najbliższą w rozumieniu art. 115 § 11 Kodeksu karnego. Nie każda relacja uczuciowa automatycznie oznacza jednak wspólne pożycie. Samo bycie narzeczonym, partnerem czy osobą pozostającą w bliskiej relacji nie przesądza jeszcze o istnieniu ustawowego prawa do odmowy zeznań.  

Współsprawca przesłuchiwany jako świadek 

Prawo do odmowy zeznań przysługuje również świadkowi, który w innej toczącej się sprawie jest oskarżony o współudział w przestępstwie objętym postępowaniem. Może się tak zdarzyć np. wtedy, gdy postępowania wobec osób podejrzewanych o wspólne popełnienie przestępstwa zostały rozdzielone i jedna z tych osób ma zostać przesłuchana jako świadek w sprawie drugiej. W takim przypadku świadek może odmówić składania zeznań. 

Odmowa odpowiedzi na pytanie 

Prawo do odmowy całych zeznań należy odróżnić od prawa do odmowy odpowiedzi na pojedyncze pytanie. Świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli udzielenie odpowiedzi mogłoby narazić jego samego albo osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe. W takim przypadku świadek co do zasady nadal składa zeznania. Może jednak odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie, którego dotyczy wskazane ryzyko. 

Uprawnienie to przysługuje każdemu świadkowi - nie trzeba być osobą najbliższą dla oskarżonego. 

Nie jest natomiast wystarczające samo to, że odpowiedź byłaby dla świadka albo bliskiej mu osoby niekorzystna. Musi istnieć możliwość narażenia jej na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe. 

A co, jeśli zeznania mogą narazić świadka na hańbę? 

Samo ryzyko kompromitacji czy wstydu nie daje prawa do odmowy odpowiedzi na pytanie, ale w takim przypadku świadek może żądać, aby został przesłuchany na rozprawie z wyłączeniem jawności. 

Szczególnie bliski stosunek osobisty - zwolnienie od zeznań 

Nie każda osoba bardzo bliska oskarżonemu jest jednocześnie „osobą najbliższą” w rozumieniu art. 115 § 11 Kodeksu karnego. W takich przypadkach znaczenie może mieć art. 185 Kodeksu postępowania karnego. Zgodnie z tym przepisem osobę pozostającą z oskarżonym w szczególnie bliskim stosunku osobistym można zwolnić od złożenia zeznania albo od odpowiedzi na pytania, jeżeli osoba ta wnosi o zwolnienie. Nie jest to jednak to samo co prawo do odmowy zeznań z art. 182 Kodeksu postępowania karnego. Osoba najbliższa sama decyduje, że odmawia zeznań, natomiast osoba pozostająca z oskarżonym jedynie w szczególnie bliskim stosunku osobistym składa wniosek o zwolnienie, a organ prowadzący postępowanie decyduje, czy taki wniosek uwzględnić. 

Może to mieć znaczenie np. w przypadku bardzo bliskiej relacji osobistej, która nie mieści się w ustawowej definicji osoby najbliższej, przykładowo: narzeczeni, którzy nie zamieszkują razem czy byli konkubenci posiadający wspólne dziecko. 

Kiedy w ogóle nie wolno przesłuchać świadka? Zakazy dowodowe 

Jeszcze inną sytuacją są bezwzględne zakazy dowodowe. Tutaj nie chodzi o prawo świadka do odmowy, tylko organowi procesowemu w ogóle nie wolno przesłuchać danej osoby na określone okoliczności. 

Tajemnica obrończa 

Nie wolno przesłuchiwać jako świadka obrońcy albo adwokata lub radcy prawnego działającego na podstawie art. 245 § 1 Kodeksu postępowania karnego (czyli z którego pomocy zatrzymany skorzystał jeszcze przed formalnym ustanowieniem go obrońcą) co do faktów, o których dowiedzieli się, udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę. 

Jest to bezwzględny zakaz dowodowy. Nie można takiej osoby zwolnić z tajemnicy obrończej i następnie przesłuchać jej co do chronionych informacji. 

Trzeba przy tym odróżnić tajemnicę obrończą od "zwykłej" tajemnicy adwokackiej (o czym w dalszej części). 

Duchowny i tajemnica spowiedzi 

Nie wolno również przesłuchiwać duchownego co do faktów, o których dowiedział się podczas spowiedzi. Także tutaj jest to bezwzględny zakaz przesłuchania, a nie prawo duchownego, z którego może według własnego uznania skorzystać albo zrezygnować. 

Mediator 

Nie można też przesłuchać mediatora co do faktów, o których dowiedział się od oskarżonego lub pokrzywdzonego podczas prowadzenia postępowania mediacyjnego. Wyjątek dotyczy informacji o przestępstwach wymienionych w art. 240 § 1 Kodeksu karnego, czyli czynach objętych ustawowym obowiązkiem zawiadomienia. 

Tajemnica zawodowa a składanie zeznań 

Nie każda tajemnica zawodowa oznacza bezwzględny zakaz przesłuchania. Artykuł 180 Kodeksu postępowania karnego przewiduje możliwość odmowy zeznań w zakresie okoliczności objętych określoną tajemnicą, ale w niektórych sytuacjach świadek może zostać z tej tajemnicy zwolniony. 

Tajemnica zawodowa i informacje „zastrzeżone” lub „poufne” 

Osoba obowiązana do zachowania informacji niejawnych o klauzuli „zastrzeżone” lub „poufne” albo tajemnicy związanej z wykonywaniem zawodu lub funkcji może odmówić zeznań co do okoliczności objętych tajemnicą. Sąd lub prokurator może jednak dla dobra wymiaru sprawiedliwości zwolnić ją z obowiązku zachowania tajemnicy, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej. Na postanowienie w tym przedmiocie przysługuje zażalenie. 

Tajemnica adwokacka, radcowska, lekarska i inne szczególnie chronione tajemnice 

Surowsze zasady dotyczą m.in. tajemnicy: 

• notarialnej, 

• adwokackiej, 

• radcy prawnego, 

• doradcy podatkowego, 

• lekarskiej, 

• dziennikarskiej, 

• statystycznej, 

• Prokuratorii Generalnej. 

Osoby zobowiązane do zachowania tych tajemnic mogą zostać przesłuchane co do objętych nimi faktów tylko wtedy, gdy jest to niezbędne dla dobra wymiaru sprawiedliwości oraz danej okoliczności nie można ustalić na podstawie innego dowodu. W postępowaniu przygotowawczym o przesłuchaniu lub zezwoleniu na przesłuchanie w tym zakresie decyduje sąd. 

Odrębne ograniczenia dotyczą tajemnicy dziennikarskiej - co do zasady zwolnienie nie może obejmować danych umożliwiających identyfikację autora materiału albo źródła informacji, które zastrzegło anonimowość. 

Informacje „tajne” i „ściśle tajne” 

Jeszcze inne zasady dotyczą informacji niejawnych oznaczonych klauzulą „tajne” albo „ściśle tajne”. Osoba zobowiązana do zachowania takich informacji może zostać przesłuchana co do objętych nimi okoliczności dopiero po zwolnieniu jej z obowiązku zachowania tajemnicy przez właściwy organ przełożony. Zwolnienia można odmówić, jeżeli złożenie zeznań mogłoby wyrządzić poważną szkodę państwu.  

Czy osoba uprawniona do odmowy zeznań musi stawić się na wezwanie? 

Tak. Prawo do odmowy składania zeznań nie oznacza prawa do zignorowania wezwania. Osoba wezwana jako świadek ma obowiązek stawić się przed organem prowadzącym postępowanie. Dopiero po stawieniu się może oświadczyć, że korzysta z przysługującego jej prawa do odmowy zeznań. Nieusprawiedliwione niestawiennictwo może skutkować karą pieniężną do 3000 zł, a nawet zatrzymaniem i przymusowym doprowadzeniem świadka, w ostateczności zaś aresztem porządkowym. 

Do kiedy można skorzystać z prawa do odmowy zeznań? 

To szczególnie istotne wtedy, gdy świadek wcześniej składał już zeznania, np. przed Policją lub prokuratorem. Osoba uprawniona do odmowy zeznań albo zwolniona na podstawie art. 185 Kodeksu postępowania karnego może oświadczyć, że chce skorzystać z tego uprawnienia najpóźniej przed rozpoczęciem pierwszego zeznania w postępowaniu sądowym. Nie należy więc utożsamiać tego terminu z pierwszym przesłuchaniem w ogóle. Świadek może wcześniej zeznawać w postępowaniu przygotowawczym, a następnie skorzystać z prawa odmowy przed rozpoczęciem pierwszego zeznania przed sądem. 

Co dzieje się z wcześniejszymi zeznaniami po odmowie zeznań? 

Jeżeli osoba uprawniona skorzysta w sądzie z prawa do odmowy składania zeznań, jej wcześniejsze zeznania nie mogą służyć za dowód ani zostać odtworzone. Dotyczy to również wcześniejszych zeznań złożonych np. przed policją lub prokuratorem. Wyjątek dotyczy protokołów oględzin ciała.  

Czy odmowa odpowiedzi na pytanie powoduje usunięcie wcześniejszych zeznań? 

Nie. Taki skutek dotyczy tylko osoby, która korzysta z prawa odmowy zeznań albo została zwolniona na podstawie art. 185 Kodeksu postępowania karnego. Nie dotyczy to sytuacji, w której świadek korzysta tylko z prawa do odmowy odpowiedzi na pojedyncze pytanie. 

Co grozi za bezpodstawną odmowę zeznań? 

Jeśli świadek nie stawia się na przesłuchanie bez usprawiedliwienia albo opuszcza miejsce czynności przed zakończeniem składania zeznań, może zostać ukarany karą porządkową do 3 000 zł, zatrzymany i przymusowo doprowadzony, a nawet może zostać wobec niego zastosowany areszt porządkowy do czasu złożenia zeznań, maksymalnie na 30 dni. Kara porządkowa i areszt mogą zostać zastosowane też w przypadku stawienia się na czynności, ale bezpodstawne odmawianie składania zeznań. 

Prawo do odmowy składania zeznań - podsumowanie 

Prawo do odmowy składania zeznań jest jednym z najważniejszych uprawnień świadka w postępowaniu karnym, ale nie przysługuje każdej osobie wezwanej na przesłuchanie. 

Osoba najbliższa dla oskarżonego oraz świadek oskarżony w innej sprawie o współudział w tym samym przestępstwie mogą odmówić całych zeznań. Każdy świadek może natomiast odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego albo osobę najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe. 

Przepisy przewidują również możliwość zwolnienia z zeznań osoby pozostającej z oskarżonym w szczególnie bliskim stosunku osobistym oraz szczególne zasady dotyczące tajemnic zawodowych. W niektórych przypadkach, m.in. w odniesieniu do tajemnicy obrończej, spowiedzi czy mediacji, przesłuchanie jest ustawowo niedopuszczalne. 

Czy adwokat może odmówić składania zeznań? 

To zależy od rodzaju informacji. Jeżeli chodzi o informacje objęte tajemnicą obrończą, przesłuchanie jest w ogóle niedopuszczalne. W przypadku tajemnicy adwokackiej przepisy dopuszczają zwolnienie z tajemnicy przez sąd pod pewnymi warunkami. 

Czy duchowny może zeznawać o tym, czego dowiedział się na spowiedzi? 

Nie. Kodeks postępowania karnego wprowadza w tym zakresie bezwzględny zakaz przesłuchania. 

Czy świadek może zostać ukarany za odmowę zeznań? 

Jeśli świadek nie stawia się na przesłuchanie bez usprawiedliwienia albo opuszcza miejsce czynności przed zakończeniem składania zeznań, może zostać ukarany karą porządkową do 3 000 zł, zatrzymany i przymusowo doprowadzony, a nawet może zostać wobec niego zastosowany areszt porządkowy do czasu złożenia zeznań, maksymalnie na 30 dni. Kara porządkowa i areszt mogą zostać zastosowane też w przypadku stawienia się na czynności, ale bezpodstawne odmawianie składania zeznań.