Zatrzymanie oraz tymczasowe aresztowanie oznaczają pozbawienie człowieka wolności - nawet jeżeli zatrzymanie trwa tylko kilka lub kilkanaście godzin, może wywołać silny stres, poczucie upokorzenia, problemy zawodowe, utratę dobrego imienia lub stratę finansową. Osobie, wobec której zastosowano niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie, może przysługiwać od Skarbu Państwa odszkodowanie za poniesioną szkodę oraz zadośćuczynienie za doznaną krzywdę.

Kiedy zatrzymanie może być niewątpliwie niesłuszne? 

Za niewątpliwie niesłuszne może zostać uznane między innymi zatrzymanie: 

• dokonane bez wystarczających podstaw faktycznych lub prawnych, 

• zastosowane mimo braku ustawowych przesłanek zatrzymania, 

• trwające mimo ustania przyczyn, które je uzasadniały, 

• przeprowadzone z istotnym naruszeniem przepisów. 

Kiedy tymczasowe aresztowanie może być niewątpliwie niesłuszne? 

Tymczasowe aresztowanie może zostać uznane za niewątpliwie niesłuszne przede wszystkim wtedy, gdy było stosowane z naruszeniem przepisów regulujących ten środek zapobiegawczy albo gdy - w świetle całokształtu okoliczności sprawy - osoba aresztowana nie powinna była doznać wynikającej z niego dolegliwości. 

Przy ocenie sąd może uwzględnić między innymi: 

• czy istniało duże prawdopodobieństwo popełnienia przestępstwa, 

• czy zachodziły szczególne przesłanki stosowania tymczasowego aresztowania, 

• czy istniała rzeczywista obawa ucieczki, ukrywania się lub utrudniania postępowania, 

• czy wystarczające byłoby zastosowanie łagodniejszego środka zapobiegawczego, 

• czy tymczasowe aresztowanie było stosowane przez okres rzeczywiście niezbędny, 

• czy w toku postępowania ustały podstawy jego dalszego stosowania, 

• jaki był ostateczny wynik postępowania karnego. 

Odszkodowanie a zadośćuczynienie za niesłuszny areszt lub zatrzymanie 

Osoba niewątpliwie niesłusznie zatrzymana lub tymczasowo aresztowana może dochodzić dwóch odrębnych świadczeń. 

Odszkodowanie za szkodę majątkową 

Odszkodowanie ma naprawić wymierną stratę finansową pozostającą w związku z zatrzymaniem lub tymczasowym aresztowaniem. Może obejmować przykładowo: 

• utracone wynagrodzenie, 

• utracony dochód z działalności gospodarczej, 

• utratę zatrudnienia albo kontraktu, 

• koszt niewykorzystanego biletu lub odwołanej podróży, 

• wydatki poniesione w bezpośrednim związku z pozbawieniem wolności, 

• inne udokumentowane straty finansowe. 

Nie wystarczy ogólne stwierdzenie, że pozbawienie wolności spowodowało szkodę. Należy wykazać jej wysokość oraz związek przyczynowy pomiędzy zatrzymaniem lub tymczasowym aresztowaniem a konkretną stratą. 

Zadośćuczynienie za krzywdę 

Zadośćuczynienie rekompensuje cierpienia psychiczne oraz inne niemajątkowe skutki zatrzymania lub tymczasowego aresztowania. Przy ustalaniu jego wysokości sąd może uwzględnić między innymi: 

• czas trwania pozbawienia wolności, 

• sposób przeprowadzenia zatrzymania, 

• warunki pobytu w pomieszczeniu dla osób zatrzymanych lub areszcie śledczym, 

• użycie kajdanek lub innych środków przymusu, 

• zachowanie funkcjonariuszy, 

• stan zdrowia zatrzymanego lub aresztowanego, 

• brak dostępu do leków lub odpowiedniej pomocy medycznej, 

• rozłąkę z rodziną, 

• wpływ pozbawienia wolności na relacje z bliskimi, 

• skutki zawodowe i wizerunkowe, 

• utratę pracy lub pozycji zawodowej, 

• zainteresowanie mediów, 

• stygmatyzację w środowisku, 

• długotrwały stres, lęk lub inne następstwa psychiczne. 

Nie istnieje ustawowa stawka zadośćuczynienia za godzinę, dobę lub miesiąc niesłusznego pozbawienia wolności. Wysokość zadośćuczynienia jest ustalana indywidualnie, odpowiednio do rozmiaru doznanej krzywdy. 

Czy trzeba złożyć zażalenie na zatrzymanie? 

Osobie zatrzymanej przysługuje prawo wniesienia do sądu zażalenia na zatrzymanie. W ramach zażalenia sąd bada: 

• zasadność zatrzymania, 

• legalność zatrzymania, 

• prawidłowość jego wykonania. 

Stwierdzenie przez sąd, że zatrzymanie było niezasadne lub nielegalne, może stanowić istotny argument w późniejszej sprawie o odszkodowanie i zadośćuczynienie. Wcześniejsze wniesienie zażalenia nie jest jednak warunkiem dochodzenia rekompensaty. Można wystąpić z wnioskiem o odszkodowanie lub zadośćuczynienie również wtedy, gdy zatrzymany nie zaskarżył zatrzymania bezpośrednio po zwolnieniu. Z kolei uwzględnienie zażalenia nie przesądza o przyznaniu rekompensaty. W postępowaniu o odszkodowanie i zadośćuczynienie sąd samodzielnie ocenia, czy zatrzymanie było niewątpliwie niesłuszne oraz jakie skutki wywołało. 

Podobnie z tymczasowym aresztowaniem. Na postanowienie o zastosowaniu lub przedłużeniu tymczasowego aresztowania przysługuje zażalenie. Podejrzany albo oskarżony może również składać wnioski o uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego. Zaskarżanie kolejnych postanowień może mieć znaczenie dowodowe w późniejszym postępowaniu o odszkodowanie, nie jest jednak odrębną ustawową przesłanką uzyskania rekompensaty. Ostatecznie sąd rozpoznający wniosek o rekompensatę samodzielnie ocenia, czy tymczasowe aresztowanie było niewątpliwie niesłuszne. 

Jakie dowody dołączyć do wniosku? 

Wniosek o odszkodowanie za niesłuszne aresztowanie lub zatrzymanie powinien opisywać nie tylko przebieg pozbawienia wolności, ale i jego konkretne konsekwencje. W zależności od okoliczności przydatne mogą być: 

• protokół zatrzymania, 

• postanowienia o zastosowaniu i przedłużaniu tymczasowego aresztowania, 

• postanowienie o uchyleniu lub zmianie tymczasowego aresztowania, 

• postanowienie sądu rozpoznającego zażalenie, 

• postanowienie o odmowie wszczęcia lub umorzeniu postępowania, 

• wyrok uniewinniający, 

• dokumentacja medyczna lub psychologiczna, 

• dokumentacja dotycząca warunków pobytu w areszcie, 

• zaświadczenie od pracodawcy, 

• dokumenty potwierdzające utracone zarobki, 

• dokumentacja księgowa przedsiębiorcy, 

• umowy, faktury i korespondencja z kontrahentami, 

• potwierdzenia poniesionych wydatków, 

• zeznania członków rodziny, współpracowników lub innych świadków, 

• publikacje medialne dotyczące zatrzymania lub aresztowania. 

W przypadku zadośćuczynienia należy dokładnie opisać, w jaki sposób pozbawienie wolności wpłynęło na życie osobiste, rodzinne i zawodowe oraz stan psychiczny wnioskodawcy. 

Najczęściej zadawane pytania 

Czy za niesłuszne aresztowanie lub zatrzymanie należy się odszkodowanie? 

Tak, jeżeli tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie było niewątpliwie niesłuszne. Można dochodzić odszkodowania za szkody majątkowe oraz zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. 

Jaka jest różnica między odszkodowaniem a zadośćuczynieniem? 

Odszkodowanie dotyczy szkody majątkowej, na przykład utraconego wynagrodzenia. Zadośćuczynienie rekompensuje krzywdę niemajątkową - stres, strach, upokorzenie, rozłąkę z rodziną czy naruszenie dobrego imienia. 

Czy brak zarzutów oznacza, że zatrzymanie było niesłuszne? 

Nie automatycznie. Brak przedstawienia zarzutów może przemawiać za niesłusznością zatrzymania, ale sąd ocenia wszystkie okoliczności konkretnej sprawy.