Dostęp do akt sprawy karnej pozwala sprawdzić, jaki materiał dowodowy został zgromadzony, jakie czynności przeprowadzono i na jakim etapie jest postępowanie. W aktach mogą znajdować się m.in. protokoły przesłuchań, opinie biegłych, nagrania, dokumenty, postanowienia oraz pisma składane przez strony. 

Zapoznanie się z aktami jest istotne zarówno dla podejrzanego i oskarżonego, jak i dla pokrzywdzonego. Pozwala ocenić sytuację procesową, przygotować linię obrony, złożyć wnioski dowodowe albo zaskarżyć niekorzystną decyzję. 

Zasady dostępu do akt zależą przede wszystkim od tego, czy sprawa znajduje się na etapie postępowania przygotowawczego, czy została już skierowana do sądu. 

Kto może zapoznać się z aktami sprawy karnej? 

W postępowaniu przygotowawczym prawo dostępu do akt przysługuje: 

• podejrzanemu i jego obrońcy 

• pokrzywdzonemu i jego pełnomocnikowi, 

• przedstawicielowi ustawowemu strony. 

Osoba podejrzewana, której nie przedstawiono zarzutów, nie ma statusu podejrzanego i nie korzysta z uprawnień strony. Świadek również nie ma prawa do przeglądania akt sprawy. 

Dostęp do akt w postępowaniu przygotowawczym 

Na etapie dochodzenia albo śledztwa dostęp do akt może zostać ograniczony. 

Organ prowadzący postępowanie może odmówić udostępnienia całości lub części materiałów, jeżeli jest to konieczne ze względu na potrzebę zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania lub ochronę ważnego interesu państwa. 

Odmowa może być uzasadniona np. ryzykiem wpływania na świadków, uzgadniania zeznań, ukrycia dowodów albo utrudnienia planowanych czynności. 

Organ powinien jednak ocenić, czy ograniczenie musi obejmować całe akta, czy wystarczające jest czasowe nieudostępnienie jedynie określonych dokumentów. 

Czy odmowę dostępu do akt można zaskarżyć? 

Tak. Na odmowę udostępnienia akt postępowania przygotowawczego stronom przysługuje zażalenie do sądu. 

Tymczasowe aresztowanie a dostęp do akt 

Jeżeli prokurator składa wniosek o zastosowanie albo przedłużenie tymczasowego aresztowania, podejrzanemu i jego obrońcy udostępnia się akta w części zawierającej dowody dołączone do wniosku – i często jest to jedynie niewielka część zgromadzonych akt. 

Końcowe zaznajomienie z materiałami postępowania 

Przed zamknięciem postępowania przygotowawczego podejrzany lub jego obrońca może złożyć wniosek o końcowe zaznajomienie z materiałami sprawy. 

Pozwala to sprawdzić, jakie dowody ostatecznie zgromadzono oraz ocenić, czy postępowanie wymaga uzupełnienia. 

Należy pamiętać, że termin na złożenie wniosku o uzupełnienie postępowania jest krótki- zaledwie 3 dni od daty końcowego zaznajomienia z aktami. 

Dostęp do akt po skierowaniu sprawy do sądu 

Po wniesieniu aktu oskarżenia strony mają co do zasady dostęp do akt sądowych. 

Z aktami mogą zapoznać się: 

• oskarżony i jego obrońca, 

• prokurator, 

• oskarżyciel posiłkowy i jego pełnomocnik (analogicznie w przypadku oskarżyciela prywatnego). 

Strony mogą przeglądać akta oraz sporządzać z nich fotokopie, kopie i odpisy. 

W praktyce należy wcześniej skontaktować się z czytelnią akt danego sądu. Konieczne będzie okazanie dokumentu tożsamości, wskazanie sygnatury sprawy, a w przypadku obrońcy lub pełnomocnika – wykazanie umocowania do działania w sprawie. 

Niektóre materiały mogą być jednak niejawne – wtedy mogą być udostępniane na szczególnych zasadach. 

Jeżeli w aktach znajdują się nagrania, można wystąpić o wydanie ich kopii na nośniku. W niektórych jednostkach nagrania można również odtworzyć w sekretariacie albo czytelni akt. 

Czy pokrzywdzony ma dostęp do akt w postępowaniu sądowym? 

Pokrzywdzony jest stroną postępowania przygotowawczego, ale po wniesieniu aktu oskarżenia nie staje się automatycznie stroną postępowania sądowego. 

Aby korzystać przed sądem z praw strony, powinien w odpowiednim terminie złożyć oświadczenie, że będzie działał jako oskarżyciel posiłkowy. Więcej na temat pokrzywdzonego i oskarżyciela posiłkowego przeczytasz w tym wpisie. 

Pokrzywdzony, który nie uzyskał statusu oskarżyciela posiłkowego, może wystąpić o udostępnienie akt jako osoba niebędąca stroną. Dostęp taki wymaga jednak zgody prezesa sądu. 

W jakiej formie można uzyskać dostęp do akt? 

Osoba uprawniona może nie tylko przeglądać akta w siedzibie prokuratury lub sądu, ale również sporządzać z nich odpisy i kopie. 

W praktyce możliwe jest: 

• samodzielne wykonywanie zdjęć, czyli fotokopii, np. telefonem, 

• zamówienie papierowych kopii dokumentów, 

• uzyskanie uwierzytelnionych odpisów, 

• udostępnienie dokumentów w postaci elektronicznej. 

Samodzielne fotografowanie akt jest bezpłatne. Opłatę pobiera się natomiast za kopie i odpisy przygotowane przez organ. 

Zgodnie z obowiązującymi stawkami: 

• zwykła kopia kosztuje 1 zł za każdą stronę, 

• uwierzytelniony odpis kosztuje 6 zł za każdą stronę, 

• przy wydaniu kopii na informatycznym nośniku danych opłata za kopie jest powiększana o 6 zł za każdy nośnik, 

• za wydanie na nośniku dokumentów, które już istnieją w postaci elektronicznej, pobiera się 6 zł za każdy nośnik. 

Czy akta mogą zostać udostępnione online lub na płycie? 

W postępowaniu przygotowawczym prokurator może udostępnić akta w postaci elektronicznej. Jeżeli dokumenty zostały zdigitalizowane, na wniosek strony mogą być udostępnione online za pośrednictwem Portalu Przeglądania Akt lub na płycie CD. 

Nie każde postępowanie jest jednak w całości zdigitalizowane. Dostęp online może zatem obejmować tylko część akt albo nie być możliwy w danej sprawie. 

Czy dokumenty z akt można publikować? 

Dostęp do akt nie oznacza prawa do ich publicznego rozpowszechniania. 

Publiczne rozpowszechnianie bez zezwolenia wiadomości z postępowania przygotowawczego, zanim zostały ujawnione w postępowaniu sądowym, może prowadzić do odpowiedzialności karnej. Dodatkowo publikacja dokumentów może naruszać prywatność, dobra osobiste, ochronę danych osobowych oraz inne tajemnice prawnie chronione. Materiały z akt powinny być wykorzystywane przede wszystkim do realizacji praw procesowych. 

Czy inne osoby mogą uzyskać dostęp do akt sprawy karnej? 

Dostęp do akt może zostać przyznany również osobie, która nie jest stroną postępowania, np. właścicielowi zatrzymanego przedmiotu, ubezpieczycielowi albo dziennikarzowi. W postępowaniu przygotowawczym zgodę na udostępnienie akt innej osobie wydaje prokurator, a po skierowaniu sprawy do sądu wymagana jest zgoda prezesa sądu. 

We wniosku należy wykazać konkretny interes uzasadniający dostęp do akt oraz określić, których dokumentów dotyczy żądanie. Organ może udostępnić jedynie wybrane materiały, jeżeli dostęp do całych akt nie jest uzasadniony albo mógłby naruszać prawa uczestników postępowania. 

Dlaczego warto przeanalizować akta z adwokatem? 

Akta sprawy karnej należy oceniać nie tylko pod kątem treści dokumentów, ale również sposobu przeprowadzenia dowodów, ich legalności, wiarygodności i kompletności. 

Adwokat może sprawdzić m.in.: 

• czy zgromadzono wszystkie istotne dowody, 

• czy istnieją podstawy do złożenia dalszych wniosków dowodowych, 

• czy opinia biegłego jest pełna, jasna i logiczna, 

• czy czynności organów przeprowadzono prawidłowo, 

• czy istnieją podstawy do zaskarżenia decyzji prokuratora albo sądu. 

Wczesny dostęp do akt często pozwala lepiej zaplanować dalsze działania w sprawie. 

Podsumowanie 

Dostęp do akt sprawy karnej jest jednym z podstawowych uprawnień stron postępowania. 

W postępowaniu przygotowawczym dostęp może zostać czasowo ograniczony, przy czym na odmowę przysługuje zażalenie. Po skierowaniu sprawy do sądu strony mają co do zasady dostęp do akt sądowych. 

Pokrzywdzony powinien dodatkowo pamiętać, że aby korzystać z praw strony przed sądem, powinien zgłosić udział w sprawie jako oskarżyciel posiłkowy. 

Najczęściej zadawane pytania 

Czy pokrzywdzony może zapoznać się z aktami sprawy karnej? 

W postępowaniu przygotowawczym pokrzywdzony jest stroną i może wystąpić o udostępnienie akt, jednak aby po wniesieniu aktu oskarżenia korzystać z praw strony przed sądem, powinien uzyskać status oskarżyciela posiłkowego. 

Czy strony mają zawsze dostęp do całych akt? 

Nie. W toku śledztwa albo dochodzenia dostęp do części lub całości materiałów może zostać czasowo ograniczony, jeżeli wymaga tego prawidłowy tok postępowania albo ochrona ważnego interesu państwa. 

Czy można zaskarżyć odmowę dostępu do akt?