Zatrzymanie przez Policję oznacza krótkotrwałe pozbawienie wolności. Może nastąpić nagle - w domu, podczas kontroli drogowej, w miejscu pracy. Na podstawie doświadczeń moich Klientów wiem, że to jedna z najbardziej stresujących sytuacji, jakie mogą się przydarzyć - dlatego tak ważne jest, aby być świadomym swoich praw i obowiązków.

Kiedy Policja może zatrzymać osobę podejrzaną? 

Policja może zatrzymać osobę, jeżeli istnieje uzasadnione przypuszczenie, że popełniła przestępstwo oraz zachodzi co najmniej jedna z poniższych przesłanek: 

• obawa ucieczki lub ukrycia się, 

• ryzyko zatarcia śladów przestępstwa, 

• brak możliwości ustalenia tożsamości, 

• przesłanki do przeprowadzenia postępowania w trybie przyspieszonym. 

Przepisy przewidują również szczególne podstawy zatrzymania, między innymi w sprawach dotyczących przemocy domowej. Prokurator może ponadto zarządzić zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie osoby, jeżeli zachodzi obawa, że nie stawi się na wezwanie, będzie bezprawnie utrudniać postępowanie albo konieczne jest niezwłoczne zastosowanie środka zapobiegawczego.  

Samo podejrzenie popełnienia przestępstwa nie zawsze jest więc wystarczające. Zatrzymanie musi mieć konkretną podstawę faktyczną i prawną. 

Co dzieje się po zatrzymaniu przez Policję? 

Funkcjonariusz powinien niezwłocznie poinformować zatrzymanego: 

• o przyczynie zatrzymania i, na żądanie zatrzymanego, o podstawie prawnej, 

• o przysługujących mu prawach, w tym między innymi o prawie do złożenia lub odmowy złożenia wyjaśnień i o prawie do kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym, 

• o prawie do wniesienia zażalenia. 

Dodatkowo policjant ma obowiązek: 

• podać swoje dane w sposób umożliwiający ich odnotowanie (imię, nazwisko, stopień), 

• a policjant nieumundurowany musi na żądanie okazać legitymację służbową. 

Policjant ma prawo: 

• wylegitymować osobę zatrzymaną, 

• sprawdzić prewencyjnie osobę zatrzymaną (czy posiada przedmioty niebezpieczne, zabronione lub mogące stanowić dowód), 

• odebrać ww. przedmioty. 

Po przewiezieniu zatrzymanego do jednostki Policji funkcjonariusze powinni przeprowadzić czynności związane z zatrzymaniem, czyli przede wszystkim: 

• poinformować zatrzymanego o przysługujących mu prawach i wręczyć mu pisemne pouczenie, 

• wysłuchać zatrzymanego w związku z przyczynami zatrzymania (jeśli zechce dobrowolnie mówić), 

• sporządzić protokół zatrzymania i doręczyć zatrzymanemu jego odpis, 

• umożliwić zatrzymanemu realizację jego uprawnień, w szczególności kontaktu z adwokatem, skorzystania z pomocy tłumacza albo uzyskania pomocy medycznej, 

• zawiadomić prokuratora o zatrzymaniu. 

W protokole należy zwrócić szczególną uwagę na prawidłowe wskazanie godziny zatrzymania, ponieważ od tego momentu liczone są maksymalne terminy pozbawienia wolności. Zatrzymany ma prawo zostać wysłuchany, nie oznacza to jednak obowiązku szczegółowego opowiadania o sprawie. Przed rozmową z obrońcą co do zasady nie warto składać pochopnych oświadczeń ani prowadzić nieformalnych rozmów z funkcjonariuszami na temat zarzucanego czynu. 

Jeżeli zatrzymany znajduje się pod wpływem alkoholu, środków odurzających albo w innym stanie uniemożliwiającym świadomy udział w czynnościach, czynności wymagające jego udziału mogą zostać przeprowadzone dopiero po ustaniu tego stanu. Nie zwalnia to Policji z obowiązku zapewnienia mu bezpieczeństwa i, w razie potrzeby, pomocy medycznej. 

Jakie prawa ma osoba zatrzymana? 

Prawo do informacji 

Zatrzymany powinien wiedzieć, z jakiego powodu został pozbawiony wolności. Nie wystarczy ogólne stwierdzenie, że zatrzymanie nastąpiło „w związku ze sprawą”. Organ powinien wskazać faktyczną przyczynę zatrzymania. 

Prawo do kontaktu z adwokatem 

Na żądanie zatrzymanego Policja powinna niezwłocznie umożliwić kontakt z adwokatem lub radcą prawnym oraz bezpośrednią rozmowę. Tylko wyjątkowo, ze względu na szczególne okoliczności, funkcjonariusz może zastrzec swoją obecność podczas tej rozmowy.  O prawie do kontaktu z adwokatem przeczytasz w tym wpisie. 

Prawo do milczenia 

Zatrzymany, jeżeli zostaną mu przedstawione zarzuty i będzie przesłuchiwany jako podejrzany, może wyjaśniać, ale też odmówić ich składania albo odpowiedzi na poszczególne pytania. Odmowa składania wyjaśnień nie jest przyznaniem się do winy. W praktyce przed rozmową z obrońcą bezpieczniej jest nie przedstawiać spontanicznie własnej wersji wydarzeń i nie wdawać się w nieformalne rozmowy dotyczące sprawy. 

Prawo do zawiadomienia bliskiej osoby 

Na żądanie zatrzymanego należy zawiadomić o zatrzymaniu osobę najbliższą albo inną wskazaną osobę, na przykład pracodawcę, szkołę lub osobę zarządzającej przedsiębiorstwem zatrzymanego.  

Prawo do tłumacza i pomocy medycznej 

Osobie, która nie zna wystarczająco języka polskiego, przysługuje bezpłatna pomoc tłumacza. Zatrzymany ma również prawo do niezbędnej pomocy medycznej. Jeżeli przyjmuje leki, doznał obrażeń lub źle się czuje, powinien niezwłocznie zgłosić to funkcjonariuszom i zażądać odnotowania tej informacji. 

Jakie obowiązki ma zatrzymany? 

Prawo do milczenia nie oznacza, że osoba zatrzymana może odmówić każdej czynności procesowej.

Podejrzany, czyli osoba, której przedstawiono już zarzuty, ma obowiązek poddać się określonym badaniom i czynnościom dowodowym. Policja lub inny uprawniony organ może w szczególności:

• przeprowadzić oględziny zewnętrzne ciała oraz inne badania nienaruszające integralności ciała,

• pobrać odciski palców,

• wykonać fotografie,

• okazać podejrzanego innym osobom w celach rozpoznawczych,

• przeprowadzić badania psychologiczne lub psychiatryczne,

• przeprowadzić niezbędne badania połączone z zabiegami na ciele, z wyjątkiem zabiegów chirurgicznych,

• pobrać krew, włosy lub inne wydzieliny organizmu,

• pobrać wymaz ze śluzówki policzków.

Osoba podejrzana, czyli osoba, wobec której istnieje podejrzenie popełnienia przestępstwa, ale której nie przedstawiono jeszcze zarzutów, również musi poddać się niektórym czynnościom. Można wobec niej:

• przeprowadzić oględziny zewnętrzne ciała oraz inne badania, które nie naruszają integralności ciała,

• pobrać odciski palców,

• wykonać fotografie,

• przeprowadzić okazanie w celach rozpoznawczych,

• pobrać krew, włosy, wymaz ze śluzówki policzków lub inne wydzieliny organizmu.

Czy trzeba podpisywać protokół zatrzymania? 

Podpis potwierdza przede wszystkim zapoznanie się z treścią dokumentu i jej prawdziwość, nie oznacza natomiast przyznania się do popełnienia przestępstwa. Przed podpisaniem należy dokładnie przeczytać protokół i sprawdzić zwłaszcza: 

• godzinę i miejsce zatrzymania, 

• wskazaną przyczynę zatrzymania, 

• informacje o pouczeniu o prawach, 

• zgłoszone żądanie kontaktu z adwokatem, 

• uwagi dotyczące stanu zdrowia lub sposobu przeprowadzenia czynności. 

Jeżeli treść jest nieprawidłowa lub niepełna, zatrzymany może zażądać wpisania swoich zastrzeżeń. Nie musi podpisywać dokumentu, którego nie rozumie, którego nie miał możliwości przeczytać albo którego treść nie jest zgodna z rzeczywistym przebiegiem czynności. 

Ile może trwać zatrzymanie przez Policję? 

Jeżeli organ zamierza wystąpić o tymczasowe aresztowanie, zatrzymany musi zostać przekazany do dyspozycji sądu wraz z odpowiednim wnioskiem w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania. 

Po przekazaniu zatrzymanego do sądu sąd ma kolejne 24 godziny na wyznaczenie posiedzenia, wysłuchanie podejrzanego i rozpatrzenie wniosku o zastosowanie tymczasowego aresztowania. Jeżeli termin ten upłynie bez takiego rozstrzygnięcia, zatrzymany powinien zostać zwolniony.  

Nie oznacza to jednak, że Policja w każdej sprawie może przetrzymywać osobę przez pełne 48 godzin. Czynności powinny być wykonywane bez zbędnej zwłoki, a zatrzymanie nie może trwać dłużej, niż jest to rzeczywiście konieczne. W praktyce w sprawach "lżejszych gatunkowo", bez wniosku o zastosowanie tymczasowego aresztowania, zatrzymanie trwa kilka-kilkanaście godzin. 

Czy na zatrzymanie można złożyć zażalenie? 

Zatrzymanemu przysługuje zażalenie do sądu, w którym można domagać się zbadania: 

• legalności – czy zatrzymanie miało podstawę prawną, 

• zasadności – czy rzeczywiście występowały okoliczności uzasadniające pozbawienie wolności, 

• prawidłowości – czy zatrzymanie zostało przeprowadzone zgodnie z wymaganiami proceduralnymi. 

Termin na wniesienie zażalenia wynosi 7 dni od dnia zatrzymania. Zażalenie składa się za pośrednictwem organu, który dokonał zatrzymania (prokuratora lub – zazwyczaj – policji), a rozpoznaje je właściwy sąd rejonowy.  Może dotyczyć między innymi braku ustawowych przesłanek, nadmiernie długiego przetrzymywania, nieprawidłowego pouczenia, utrudniania kontaktu z adwokatem albo sposobu przeprowadzenia czynności. Nie musisz jednak wskazywać konkretnych zarzutów. 

Odszkodowanie za niesłuszne zatrzymanie 

Osoba niewątpliwie niesłusznie zatrzymana może dochodzić od Skarbu Państwa: 

• odszkodowania za poniesioną szkodę majątkową, 

• zadośćuczynienia za krzywdę, stres, upokorzenie oraz inne niemajątkowe skutki pozbawienia wolności. 

O odszkodowaniu za niesłuszne zatrzymanie przeczytasz w tym wpisie. 

Co robić po zatrzymaniu przez Policję? 

Najbezpieczniej: 

• zachować spokój i nie stawiać fizycznego oporu, 

• zapytać o konkretną przyczynę zatrzymania, 

• zażądać kontaktu z adwokatem, 

• do czasu konsultacji z adwokatem nie składać wyjaśnień ani pochopnych oświadczeń dotyczących sprawy, 

• dokładnie przeczytać protokół i zgłosić uwagi, 

• zapamiętać lub zapisać godziny najważniejszych czynności, 

• poinformować funkcjonariuszy o chorobach, lekach lub obrażeniach. 

Pierwsze wyjaśnienia mogą mieć istotne znaczenie dla całego dalszego postępowania. Dlatego decyzję o tym, czy i w jakim zakresie wyjaśniać, warto podjąć dopiero po analizie sytuacji z obrońcą. 

Najczęściej zadawane pytania 

Czy Policja musi powiedzieć, dlaczego mnie zatrzymuje? 

Tak. Zatrzymany powinien zostać niezwłocznie poinformowany o przyczynie zatrzymania i przysługujących mu prawach. 

Czy zatrzymanie oznacza, że zostanę tymczasowo aresztowany? 

Nie. Tymczasowe aresztowanie może zastosować wyłącznie sąd na wniosek prokuratora. Wiele zatrzymań kończy się zwolnieniem po przeprowadzeniu czynności. 

Czy mogę odmówić składania wyjaśnień? 

Tak. Możesz odmówić składania wyjaśnień lub odpowiedzi na pytania. Ważne też, abyś przed przedstawieniem zarzutów - czyli przed formalnym uzyskaniem statusu podejrzanego - uważał, jakie oświadczenia składasz "nieformalnie". 

Czy Policja musi umożliwić mi telefon do adwokata? 

Na żądanie zatrzymanego Policja powinna niezwłocznie umożliwić kontakt z adwokatem lub radcą prawnym oraz bezpośrednią rozmowę. Nie musi jednak przekazywać zatrzymanemu jego prywatnego telefonu. 

Czy adwokat może być obecny podczas przesłuchania?